Pierwsze elementy muzyczne charakterystyczne dla muzyki krakowiaka odnotowano już w XVI wieku.
Jednak ukształtował się on w pełnym wymiarze muzycznym i tanecznym z samą nazwą włącznie w wieku XVIII. Krakowiak to taniec pochodzenia ludowego wywodzący się z ziemi krakowskiej. Nazywany wcześniej gonionym lub wielkim. Przebieg tańca będący pierwowzorem krakowiaka rozpoczynał partner pierwszej pary wykonując przyśpiewkę, a następnie do muzyki kapeli kolumna par ruszała cwałem za parą prowadzącą. Ten schemat powtarzany był kilkakrotnie.
Swoją największą popularność realizował pod koniec XVIII i na początku XIX wieku.  

Muzykę krakowiaka opisuje się jako żywą, radosną, skoczną. Utrzymana jest w metrum 2/4 w tempie szybkim. Istotną cechą charakterystyczną są motywy synkopowane. Najbardziej rozwinięte tanecznie są formy stylizowane krakowiaka, np. Rondo a la krakowiak op.14 – Fryderyka Chopina.

Krakowiak - zanim stał się tańcem uznanym jako polski taniec narodowy - tak jak pozostałe w tym zestawieniu, przeszedł długą drogę. Jego kształt jest wynikiem rozwoju i przeobrażania się oraz łączenia elementów ruchowych i muzycznych realizowanych w śpiewie  i tańcu środowisk obszarów ziemi krakowskiej jak i jego wędrówki przez Polskę.
Jak wspomniane zostało na początku w swoim czasie cieszył się duża popularnością nie tylko w formie ludowej ale również salonowej i scenicznej, widowiskowej. Silną rolę w upowszechnianiu tego tańca odegrały opery i balety polskie pod koniec XVIII wieku. Salonowa kultura taneczna w Polsce również stanowiła w tej kwestii istotną rolę. Znaczenie i przewaga krakowiaka dla Polaków nad modnymi przychodzącymi z zachodu tańcami, np. popularnymi galopami, polegała choćby na tym, że pozwalała wyrażać i podkreślać odrębność narodową. Ma to szczególny sens w odniesieniu do wcześniejszych wydarzeń związanych z Insurekcja Kościuszkowską i walką o obronę suwerenności Polski przed zaborcami. 
 

W charakterze tańca krakowiak określany jest jako wesoły, zawadiacki, skoczny, dumny, żywy. We współczesnej prezentacji scenicznej wykorzystywany jest szeroki zakres ruchów rąk.
Niezmiennie zasadniczym krokiem podstawowym jest cwał, ale wykorzystywane są też hołubce, zakrzesania czy krok obrotowy w zależności od wykonywanego tematu lub figury.
Do najbardziej powszechnie stosowanych figur formy towarzyskiej należą m.in. figury gonione: „porębiańska” lub „starokrakowska”,  poza tym „młynek”, figury oparte o krok krzesany lub hołubcowy, czy „przerzucana”. Ponadto konieczne jest by zaznaczyć rolę elementów takich jak krok konikowy, doskoki czy różnego rodzaju akcenty - w tym synkopowane, które podkreślają charakter tańca i mogą być traktowane również jako ozdobniki.

Krakowiak mimo pozornie prostych elementów ruchowych swobodnie wykonywanych przez tańczących wymaga wysokiej sprawności fizycznej a precyzyjna i pełna charakteru prezentacja jest za każdym razem widowiskowa.